به گزارش خبرنگار حادثه ایلام ؛ خبر دستگیری دو متهم در ارتباط با خریدوفروش غیرقانونی اشیای تاریخی در ملکشاهی، خبری است که شاید در نگاه نخست تنها یک پرونده انتظامی به نظر برسد؛ اما پشت این پرونده، موضوعی بسیار بزرگ‌تر قرار دارد؛ موضوعی به نام میراث فرهنگی و تاریخی ایلام.
بر اساس اعلام فرمانده انتظامی استان ایلام، مأموران پس از دریافت گزارش‌هایی درباره فعالیت فردی غیربومی در زمینه خرید غیرقانونی اشیای تاریخی، با انجام اقدامات اطلاعاتی و تحقیقات میدانی، محل فعالیت متهمان را شناسایی و در زمان انجام معامله، هر دو نفر را دستگیر کردند. در بازرسی نیز یک شیء تاریخی ارزشمند و مقادیری ارز خارجی شامل دلار و دینار کشف شد.
اقدام پلیس در شناسایی و دستگیری متهمان قابل تقدیر است؛ اما واقعیت این است که میراث فرهنگی زمانی از دست می‌رود که اثر تاریخی به مرحله معامله برسد.
وقتی یک شیء تاریخی از محل اصلی خود خارج می‌شود، ارزش آن فقط به قیمت احتمالی در بازار غیرقانونی محدود نیست. یک اثر تاریخی بخشی از حافظه یک سرزمین است؛ سندی از زندگی، فرهنگ و تمدن مردمانی که پیش از ما در این سرزمین زیسته‌اند.
ایلام نیز از این قاعده مستثنی نیست. استانی که در پهنه زاگرس قرار گرفته و از ظرفیت‌های تاریخی و باستانی قابل توجهی برخوردار است، نمی‌تواند نسبت به سرنوشت آثار تاریخی خود بی‌تفاوت باشد.
در چنین شرایطی، یک سؤال جدی مطرح است؛ چگونه افرادی به اشیای تاریخی دسترسی پیدا می‌کنند و شبکه خریدوفروش آنها چگونه شکل می‌گیرد؟
آیا نظارت بر محوطه‌های تاریخی و مناطق مستعد حفاری غیرمجاز به اندازه کافی است؟ آیا اطلاعات مربوط به نقاط حساس و آثار ثبت‌شده به‌صورت مستمر به‌روزرسانی می‌شود؟ آیا همکاری میان دستگاه‌های انتظامی، میراث فرهنگی و دستگاه قضایی برای مقابله با این پدیده به شکل دائمی و پیشگیرانه دنبال می‌شود؟
البته نمی‌توان از نقش پلیس و دستگاه قضایی در برخورد با متخلفان چشم پوشید. اما مقابله با قاچاق اشیای تاریخی تنها با دستگیری خریدار و فروشنده به پایان نمی‌رسد.
باید زنجیره کامل قاچاق شناسایی شود؛ از فردی که حفاری غیرمجاز انجام می‌دهد تا واسطه‌ای که اثر را جابه‌جا می‌کند و فردی که حاضر است برای یک قطعه تاریخی پول پرداخت کند.
در واقع، تا زمانی که بازار خریدوفروش غیرقانونی وجود داشته باشد، انگیزه برای حفاری و خروج آثار از محوطه‌های تاریخی نیز باقی خواهد ماند.
از سوی دیگر، کشف یک شیء تاریخی در جریان یک معامله غیرقانونی باید هشداری برای تقویت حفاظت از محوطه‌های تاریخی استان باشد. نمی‌توان انتظار داشت نیروهای انتظامی در تمام نقاط و در تمام ساعات حضور داشته باشند. بنابراین استفاده از ظرفیت جوامع محلی، اطلاع‌رسانی عمومی، آموزش و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای گزارش فعالیت‌های مشکوک می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری داشته باشد.
مردم محلی بیش از هر فرد دیگری با جغرافیای منطقه خود آشنا هستند و اگر آموزش و سازوکار گزارش‌دهی مناسبی وجود داشته باشد، می‌توانند به یکی از مهم‌ترین حلقه‌های حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شوند.
از سوی دیگر، برخورد قانونی با خریداران و فروشندگان آثار تاریخی باید به‌گونه‌ای باشد که برای سودجویان هزینه واقعی ایجاد کند. میراث فرهنگی نباید به کالایی برای کسب سود تبدیل شود که افراد با تصور سودهای هنگفت، آن را از بستر تاریخی خود جدا کنند.
یک شیء تاریخی وقتی از بستر اصلی خود خارج می‌شود، بخش مهمی از اطلاعات تاریخی خود را نیز از دست می‌دهد. محل کشف، ارتباط آن با دیگر آثار و شرایط قرارگیری در محوطه می‌تواند برای باستان‌شناسان اطلاعات ارزشمندی داشته باشد؛ اطلاعاتی که پس از خروج غیرقانونی اثر، گاه برای همیشه از بین می‌رود.
بنابراین موضوع فقط «کشف یک شیء تاریخی» نیست؛ مسئله، حفاظت از یک روایت تاریخی است.
خبر کشف و تحویل شیء تاریخی به میراث فرهنگی پایان این پرونده نیست. حالا انتظار می‌رود این اثر از نظر قدمت، اصالت، دوره تاریخی، محل احتمالی کشف و ارزش فرهنگی به‌صورت کارشناسی بررسی شود و نتیجه آن، در چارچوب ضوابط قانونی، برای افکار عمومی نیز تبیین شود.
همچنین ضروری است مشخص شود آیا این پرونده یک مورد منفرد بوده یا بخشی از یک شبکه گسترده‌تر خریدوفروش آثار تاریخی است.
اگر فعالیت یک فرد غیربومی در زمینه خرید غیرقانونی اشیای تاریخی با گزارش مردمی یا اطلاعات انتظامی شناسایی شده است، باید این پرسش نیز مطرح شود که آیا نمونه‌های مشابه دیگری در استان وجود دارد که هنوز شناسایی نشده‌اند؟
میراث فرهنگی چیزی نیست که بتوان پس از نابودی دوباره آن را ساخت.
ممکن است یک ساختمان تاریخی مرمت شود، یک موزه توسعه پیدا کند یا یک اثر کشف‌شده حفاظت شود؛ اما اگر یک اثر باستانی در جریان حفاری غیرمجاز نابود شود یا به خارج از استان و کشور منتقل شود، بخش مهمی از تاریخ برای همیشه از دست خواهد رفت.
ایلام امروز بیش از هر زمان دیگری به یک نگاه جدی و پیشگیرانه برای حفاظت از میراث تاریخی خود نیاز دارد؛ نگاهی که فقط بعد از وقوع جرم فعال نشود.
دستگیری دو متهم، یک موفقیت انتظامی است؛ اما موفقیت واقعی زمانی رقم می‌خورد که دیگر سودجویی نتواند به سراغ میراث تاریخی استان برود.
پرسش امروز این نیست که چند متهم دستگیر شده‌اند؛ پرسش مهم‌تر این است که برای جلوگیری از خروج حتی یک اثر تاریخی دیگر از بستر فرهنگی ایلام، چه برنامه‌ای وجود دارد؟
میراث تاریخی ملکشاهی و دیگر نقاط ایلام، سرمایه‌ای متعلق به یک نسل یا یک دستگاه نیست؛ میراثی است که از گذشته به امروز رسیده و باید سالم به آینده تحویل داده شود.
نباید اجازه داد ارزش چند ده میلیارد ریالی یک معامله، ارزش هزاران سال تاریخ و هویت یک سرزمین را تحت‌الشعاع قرار دهد.
میراث فرهنگی اگر امروز حفاظت نشود، فردا چیزی برای روایت کردن باقی نخواهد ماند.
انتهای پیام/ محمد سعادتی
