به گزارش خبرنگار حادثه ایلام، برای بسیاری از خانوادههای ایلامی، جمعه فرصتی برای فاصله گرفتن از هیاهوی شهر و پناه بردن به طبیعت است؛ روزی که جادههای کوهستانی، جنگلهای بلوط، چشمهها، دشتها و تفرجگاههای اطراف شهرها و روستاها میزبان مردم میشوند.
بساط صبحانه و ناهار زیر درختان پهن میشود، کودکان مشغول بازی میشوند و خانوادهها تلاش میکنند چند ساعت متفاوت را در هوای کوهستان سپری کنند.
اما در میان این تصویر آرام، یک واقعیت کمتر دیدهشده وجود دارد؛ طبیعتی که انسان برای چند ساعت به آن پناه میبرد، برای گونههای حیاتوحش، خانه دائمی است.
زاگرس فقط تفرجگاه ما نیست
ارتفاعات ایلام فقط مجموعهای از کوهها و جنگلهای بلوط نیستند. در میان صخرهها، درهها و پوشش گیاهی این منطقه، گونههایی زندگی میکنند که بقای آنها به سالم ماندن همین زیستگاه وابسته است.
پلنگ ایرانی و خرس قهوهای، دو نمونه از گوشتخواران بزرگ زاگرس هستند که حضورشان در طبیعت ایلام مستند شده است؛ گونههایی که کمتر دیده میشوند، اما وجودشان برای پایداری اکوسیستم اهمیت دارد.
در یکی از گزارشهای پیشین خبرنگار حادثه ایلام درباره پلنگ ایرانی، ارتفاعات کبیرکوه، مانشت و قلارنگ به عنوان زیستگاههای این گونه مورد توجه قرار گرفت و بر اساس مستندات ثبتشده، تنها چند قلاده پلنگ ایرانی در زیستگاههای استان شناسایی شدهاند؛ آماری که نشان میدهد حفاظت از این شکارچی بزرگ فقط یک موضوع مربوط به محیطبانان نیست.
پلنگ ایرانی در رأس هرم غذایی قرار دارد و حضور آن میتواند نشانهای از پویایی زنجیره غذایی و سلامت نسبی زیستبوم باشد.
اما این گونه با تهدیدهایی مانند کاهش طعمه، تخریب و تکهتکه شدن زیستگاه، از بین رفتن کریدورهای طبیعی، شکار غیرمجاز و تعارض با جوامع محلی مواجه است.
حذف یک پلنگ، حذف یک حلقه از طبیعت است
رضایی، از کارشناسان محیطزیست، در گفتوگو با خبرنگار حادثه ایلام درباره اهمیت حفاظت از گوشتخواران بزرگ گفته است: حذف حتی یک قلاده پلنگ از طبیعت، تنها به معنای از بین رفتن یک حیوان نیست، بلکه میتواند تعادل جمعیت گونههای طعمه و در نهایت چرخه اکولوژیکی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
این نگاه درباره سایر گونههای حیاتوحش نیز صادق است.
طبیعت یک مجموعه جدا از هم نیست که بتوان یک گونه را از آن حذف کرد و انتظار داشت سایر اجزا بدون تغییر باقی بمانند.
وقتی طعمه کاهش پیدا میکند، گوشتخوار به دنبال منابع غذایی جدید میرود؛ وقتی زیستگاه کوچکتر میشود، مسیر حرکت حیوان تغییر میکند و وقتی فاصله میان انسان و زیستگاه کمتر میشود، احتمال تعارض افزایش مییابد.
اینجاست که حضور انسان در طبیعت، حتی اگر با هدف تفریح باشد، اهمیت پیدا میکند.
خرس قهوهای؛ همسایهای که گاهی به جاده میرسد
خرس قهوهای نیز یکی دیگر از گونههای ارزشمند زاگرس است که در زیستگاههای کوهستانی ایلام حضور دارد.
در گزارش دیگری که پیشتر درباره وضعیت خرس قهوهای توسط امیر ملکی یکتا خبرنگار حادثه ایلام تهیه شد، بر اساس پایشهای میدانی، استفاده از دوربینهای تلهای و مشاهده نشانههایی مانند ردپا و سرگین، حضور این گونه در زیستگاههای مهم استان مستند شده است.
خرس قهوهای برای ادامه زندگی به آب، غذا و امنیت زیستگاه نیاز دارد؛ اما خشکسالی، کاهش منابع غذایی، تخریب زیستگاه، حضور انسان، شکار غیرمجاز و تعارض با دامداران میتواند حیوان را به محدودههای انسانی نزدیکتر کند.
علیرضا محمدی، معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست ایلام، پیشتر در گفتوگو با خبرنگار حادثه ایلام، خرس قهوهای را یکی از گونههای ارزشمند حیاتوحش استان معرفی کرده و حضور آن را در زیستگاههای مهم ایلام مستند دانسته بود.
به گفته وی، پایش زیستگاهها از طریق دوربینهای تلهای و بررسی نشانههای حضور حیوان، بخشی از اقدامات برای شناخت و حفاظت از این گونه است.
اما پایش به تنهایی کافی نیست.
محیطبان میتواند دوربین نصب کند و در کوهستان گشت بزند، اما اگر گردشگر یا رانندهای در جاده با حیوان مواجه شود، تصمیم چند ثانیهای او میتواند سرنوشت یک حیوان را تغییر دهد.
وقتی یک مواجهه ساده به تعارض تبدیل میشود
اسدی، یکی از رانندگان مسیرهای کوهستانی ایلام، در گفتوگو با خبرنگار حادثه ایلام روایت میکند که گاهی حیواناتی مانند خرس به دلیل جستوجوی آب و غذا به نزدیکی جادهها میآیند.
این مواجههها اگر با ترس، تعقیب، پرتاب سنگ یا تلاش برای نزدیک شدن همراه شود، میتواند شرایط را برای انسان و حیوان خطرناک کند.
رضایی، از کوهنوردان و دوستداران طبیعت ایلام نیز به خبرنگار حادثه ایلام میگوید: در بسیاری از موارد، این انسانها هستند که وارد حریم حیاتوحش میشوند و در صورت مشاهده حیوان، بهترین کار حفظ فاصله، رفتن به نقطه امن و اطلاع دادن به محیطزیست است.
این توصیه فقط برای خرس نیست.
اگر حیوان را دیدیم، نزدیک نشویم
دیدن یک حیوان وحشی برای بسیاری از گردشگران میتواند یک اتفاق هیجانانگیز باشد؛ اتفاقی که وسوسه ثبت عکس و فیلم را به همراه دارد.
اما حیاتوحش صحنه نمایش نیست.
نزدیک شدن به حیوان، تعقیب آن برای فیلمبرداری، محاصره کردن، ایجاد سر و صدا یا تلاش برای گرفتن عکس از فاصله نزدیک، میتواند حیوان را دچار استرس کند یا واکنش دفاعی آن را به دنبال داشته باشد.
بهویژه زمانی که حیوان توله داشته باشد یا احساس کند مسیر فرار برایش بسته شده است.
در چنین شرایطی، بهترین رفتار، حفظ فاصله و باز گذاشتن مسیر حرکت حیوان است.
اگر حیوانی مانند خرس یا پلنگ و یاهریک از گونه های جانوری حیات وحش مشاهده شد، نباید به سمت آن حرکت کرد یا دیگران را برای نزدیک شدن و تماشای حیوان تحریک کرد.
صدای ما برای طبیعت همیشه صدای آرامش نیست
برای انسان، موسیقی بلند ممکن است بخشی از تفریح باشد؛ اما برای حیوانی که در فاصلهای نهچندان دور زندگی میکند، صدای خودرو، موسیقی، فریاد کودکان و رفتوآمد مداوم میتواند به معنای ورود یک عامل مزاحم به زیستگاه باشد.
حیاتوحش برای پیدا کردن غذا، جفتگیری، مراقبت از تولهها و استراحت، به آرامش نیاز دارد.
بنابراین ورود به طبیعت بدون توجه به این نیازها، حتی اگر بدون شکار و آسیب مستقیم باشد، باز هم میتواند بر رفتار طبیعی حیوانات اثر بگذارد.
طبیعت قرار نیست فقط وقتی آرام باشد که ما به آن نیاز داریم؛ آرامش باید بخشی از حق زیست گونههایی باشد که در آن زندگی میکنند.
یک آتش کوچک؛ خسارتی که سالها باقی میماند
یکی از جدیترین خطرهای حضور گردشگران در طبیعت، آتش است.
درختان بلوط، علفهای خشک و پوشش گیاهی مناطق زاگرسی در فصلهای گرم، در برابر آتش آسیبپذیرند.
یک آتش نیمهخاموش، تهسیگار یا باقی ماندن زغال میان علفهای خشک میتواند آتشسوزی گستردهای ایجاد کند.
اما خسارت فقط به سوختن چند درخت محدود نمیشود.
با سوختن پوشش گیاهی، پناهگاه و منابع غذایی گونههای مختلف از بین میرود، لانهها آسیب میبینند و حیوانات کوچک ممکن است امکان فرار از آتش را پیدا نکنند.
حتی اگر حیوانی از شعلهها فرار کند، پس از آتش با زیستگاهی روبهرو میشود که بخشی از منابع غذایی و پناهگاههایش را از دست داده است.
زاگرس برای سوختن به چند دقیقه بیاحتیاطی نیاز دارد، اما بازسازی یک زیستبوم آسیبدیده ممکن است سالها زمان ببرد.
زبالهای که برای ما کوچک است، برای حیوان میتواند مرگبار باشد
پس از پایان یک روز تفریح، گاهی بطری پلاستیکی، کیسه، ظروف یکبار مصرف یا باقیمانده غذا در طبیعت باقی میماند.
برای خانوادهای که ساعتها در طبیعت بوده، شاید یک بطری یا ظرف پلاستیکی موضوع مهمی به نظر نرسد؛ اما برای حیاتوحش، همین پسماند میتواند خطر ایجاد کند.
حیوان ممکن است بخشی از زباله را با غذا اشتباه بگیرد یا در پلاستیک و دیگر پسماندها گرفتار شود.
از سوی دیگر، باقی گذاشتن مواد غذایی میتواند حیوانات را به محل حضور انسان عادت دهد و فاصله طبیعی میان حیاتوحش و انسان را کاهش دهد.
این همان نقطهای است که یک رفتار ساده میتواند اهمیت پیدا کند؛ زبالهای که با خودمان به طبیعت میبریم، باید با خودمان هم برگردانیم.
حفاظت از حیاتوحش فقط وظیفه محیطبان نیست
علیرضا محمدی، مدیرکل وقت حفاظت محیطزیست استان ایلام، پیشتر درباره حفاظت از پلنگ ایرانی به خبرنگار حادثه ایلام گفته بود که بررسی پراکنش این گونه، مستندسازی حضور آن با دوربینهای تلهای و تشدید اقدامات حفاظتی در دستور کار قرار دارد.
وی همچنین بر اهمیت حفاظت از گونههای طعمه تأکید کرده و گفته بود کاهش جمعیت طعمهها میتواند پلنگ را برای یافتن غذا به سمت سکونتگاههای انسانی و دامهای اهلی سوق دهد و تعارض انسان و حیاتوحش را افزایش دهد.
در مورد خرس قهوهای نیز پایش زیستگاه و مستندسازی حضور حیوان بخشی از اقدامات حفاظتی است.
اما حتی کاملترین برنامه حفاظتی نیز بدون همراهی مردم نتیجه کامل نخواهد داشت.
کوهنورد، گردشگر، دامدار، روستایی، راننده و خانوادهای که برای تفریح به طبیعت میرود، همگی بخشی از زنجیره حفاظت هستند.
جمعهای که جای پای ما را به یادگار نگذارد
جمعه میتواند فرصتی برای نزدیک شدن انسان به طبیعت باشد، اما این نزدیکی نباید به قیمت دور شدن حیوانات از خانهشان تمام شود.
میتوان زیر سایه بلوط نشست، غذا خورد، بازی کرد، عکس گرفت و از زیبایی کوهستان لذت برد؛ اما در پایان روز باید آتش کاملاً خاموش شود، زبالهها جمع شوند، به پوشش گیاهی آسیب نرسد و فاصله با حیاتوحش حفظ شود.
اگر حیوانی دیده شد، به جای نزدیک شدن و هیجانزده کردن دیگران، باید اجازه داد مسیر طبیعی خود را طی کند.
اگر حیوانی به جاده یا محدوده انسانی نزدیک شد، راهحل تعقیب یا آسیب زدن نیست؛ حفظ فاصله و اطلاعرسانی به محیطزیست است.
و اگر آتشی روشن شد، خاموش کردن کامل آن پیش از ترک محل، بخشی از مسئولیت ماست.
شاید در پایان هر جمعه، یک سؤال ساده بتواند معیار خوبی برای سنجش رفتارمان باشد:
آیا وقتی طبیعت را ترک کردیم، چیزی از حضور ما باقی ماند که نباید میماند؟
اگر پاسخ، زباله، آتش، تخریب پوشش گیاهی یا ترساندن حیاتوحش باشد، یعنی تفریح ما هزینهای برای طبیعت داشته است.
زاگرس فقط منظرهای برای عکس گرفتن نیست؛ خانهای است که در آن پلنگ ایرانی در سکوت حرکت میکند، خرس قهوهای برای یافتن غذا در کوهستان پرسه میزند و صدها گونه دیگر، دور از چشم ما زندگی خود را ادامه میدهند.
ما ممکن است فقط چند ساعت مهمان این خانه باشیم، اما آنها تمام زندگیشان را در آن سپری میکنند.
جمعه که راهی کوه و دشت میشویم، شاید بهتر باشد این بار با یک نگاه متفاوت وارد طبیعت شویم؛
مهمان باشیم، نه مزاحم.
آتش را خاموش کنیم، زباله را با خود ببریم، فاصلهمان را با حیاتوحش حفظ کنیم و اجازه دهیم زاگرس، خانه همه ساکنانش باقی بماند.
چون حفاظت از طبیعت همیشه با عملیات بزرگ و تجهیزات پیچیده آغاز نمیشود؛ گاهی با یک تصمیم ساده شروع میشود:
نزدیک نشدن، آتش روشن نگذاشتن و برداشتن همان زبالهای که خودمان روی زمین گذاشتهایم.
انتهای پیام/امیر ملکی یکتا
