به گزارش خبرنگار حادثه ایلام؛ ایلام را اگر از قاب جادههایش ببینیم، شاید فقط کوههایی بلند، درههایی عمیق و جنگلهایی پراکنده به چشم بیاید؛ اما در دل همین کوهستانها، زندگی دیگری جریان دارد؛ حیاتی که سالهاست بیصدا در برابر تغییرات طبیعت و فشارهای انسانی دوام آورده است.
در میان این زیستبوم، خرس قهوهای یکی از ارزشمندترین گونههای حیاتوحش استان است؛ جانوری بزرگجثه و قدرتمند که حضورش نشانهای از سلامت و پویایی زیستگاههای طبیعی زاگرس محسوب میشود؛ اما این گونه امروز در شرایطی قرار گرفته که هرچه فشار بر طبیعت بیشتر میشود، فاصله میان خرس و انسان نیز کمتر شده و همین نزدیکی، گاهی به درگیریهایی ختم میشود که پایان آن برای حیوان و انسان خوشایند نیست.
خرس قهوهای با نام علمی Ursus arctos، بزرگترین گوشتخوار ایران است؛ جانوری با بدنی قدرتمند، گوشهای کوچک و گرد، دم کوتاه و نامشخص و پنجههایی بلند، قوی و خمیده که برای زندگی در مناطق کوهستانی سازگار شده است.
رنگ پوشش این حیوان از قهوهای تیره تا زرد و بور متغیر است و در مناطق غرب ایران، خرسها معمولاً رنگ روشنتری نسبت به مناطق شمالی دارند. زیستگاههای اصلی این گونه در ایران، جنگلهای خزری، جنگلهای ارسباران و رشتهکوه زاگرس، علفزارهای مرتفع کوهستانی نزدیک جنگل و درههای پاییندست جنگل است؛ زیستگاههایی که بخش قابل توجهی از آن در استان ایلام نیز قرار دارد.
اما قصه خرس قهوهای ایلام تنها قصه یک حیوان بزرگ و قدرتمند نیست؛ قصه گونهای است که برای ادامه حیات، به امنیت زیستگاه، آب، غذا و فاصلهای امن از انسان نیاز دارد؛ نیازهایی که هر کدام امروز با تهدیدهایی جدی روبهرو هستند.
خرس قهوهای برخلاف تصور عمومی، یک شکارچی صرف نیست؛ این جانور همهچیزخوار است و بخش عمده انرژی مورد نیاز خود را از مواد گیاهی تأمین میکند که شامل: گیاهان، میوههای جنگلی، حشرات، ماهیها، پستانداران کوچک، لاشه حیوانات و در مواردی نیز پستانداران بزرگتر مانند گراز، گوزن و انواع گوسفند و بز وحشی، بخشی از رژیم غذایی این حیوان را تشکیل میدهند.
در شکار پستانداران بزرگ، خرس معمولاً به سراغ بچهها یا حیوانات بیمار و ناتوان میرود؛ چرا که شکار آنها انرژی کمتری نیاز دارد.
لاشه نیز بهویژه در اوایل بهار که خرسها پس از دوره طولانی بیغذایی از لانه خارج میشوند، اهمیت زیادی برای این جانور دارد.
خرس قهوهای میتواند ماهها در غار یا لانه باقی بماند و در این مدت مصرف انرژی بدنش به شدت کاهش پیدا میکند؛ به همین دلیل پس از خروج از لانه، نیاز زیادی به غذا دارد تا انرژی از دست رفته را جبران کند.
این وابستگی شدید به منابع غذایی طبیعی، زمانی نگرانکننده میشود که زیستگاه تخریب شود، منابع غذایی کاهش پیدا کند یا خشکسالی و کمآبی دسترسی حیوان به نیازهای اولیهاش را محدود کند.
در چنین شرایطی، مسیر خرس میتواند از دل کوهستان به سمت مناطق انسانی، باغها، دامها و حتی جادهها تغییر کند.
و درست از همینجا، یکی از سختترین چالشهای حفاظت از خرس قهوهای آغاز میشود؛ تعارض انسان و حیاتوحش.
وقتی مرز میان زیستگاه خرس و زندگی انسان باریک میشود؛ دامدارانی که در ارتفاعات و مناطق کوهستانی ایلام زندگی میکنند، شاید بیش از هرکس دیگری احتمال دیدن این حیوان را داشته باشند.
برای دامداری که سرمایه زندگیاش را در دامهایش میبیند، نزدیک شدن یک خرس به محل نگهداری دام، فقط یک اتفاق طبیعی نیست؛ یک تهدید اقتصادی است.
از طرف دیگر، برای خرس نیز نزدیک شدن به انسان الزاماً به معنای حمله نیست؛ حیوان ممکن است در جستوجوی غذا، آب یا در دفاع از تولههای خود وارد محدودهای شده باشد که انسان در آن حضور دارد.
همین دو نگاه متفاوت، در صورت نبود آموزش و مدیریت صحیح، میتواند یک مواجهه طبیعی را به حادثهای خطرناک تبدیل کند.
در چنین شرایطی، واکنشهای هیجانی، نزدیک شدن به حیوان، تعقیب آن، پرتاب سنگ یا تلاش برای آسیب زدن به خرس میتواند رفتار دفاعی حیوان را تشدید کند.
خرس نیز مانند بسیاری از گونههای وحشی، زمانی که احساس خطر کند، بهویژه اگر تولهای در نزدیکی خود داشته باشد، ممکن است واکنش دفاعی نشان دهد.
اسدی، یکی از رانندگان تاکسی در مسیرهای ایلام در گفت وگوبا خبرنگار حادثه ایلام؛ از تجربههایی میگوید که نشان میدهد فاصله میان جاده و زیستگاه حیاتوحش گاهی بسیار کمتر از چیزی است که تصور میکنیم.
اسدی افزود :گاهی وقتها پیش میآید که در مسیرهای کوهستانی با حیواناتی مثل خرس برخورد میکنیم؛ حیواناتی که به خاطر کمبود آب و غذا به سمت جادههای اصلی آمدهاند و دنبال غذا میگردند.
اسدی ادامه داد:،در این شرایط بارها بوده که مردم از ترس سعی کردهاند به خرس آسیب بزنند. غریزه دفاعی خرس و ترس انسانها از یکدیگر گاهی باعث میشود یک مواجهه ساده به درگیری بین انسان و حیوان تبدیل شود.
این روایت شاید یک واقعیت مهم را نشان دهد؛ از اینکه حفاظت از حیاتوحش فقط در دل مناطق چهارگانه محیطزیست اتفاق نمیافتد. گاهی یک جاده، یک روستا، یک باغ یا یک مسیر کوهستانی همان جایی است که سرنوشت یک حیوان وحشی تعیین میشود.
علیرضا محمدی معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست ایلام نیز در گفت وگو با خبرنگار حادثه ایلام؛ خرس قهوهای را یکی از گونههای ارزشمند حیاتوحش استان میداند و درباره ویژگیهای این جانور اظهار داشت: خرس قهوهای گونهای بزرگجثه است که طول بدن آن حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سانتیمتر و وزن آن حدود ۱۵۰ تا ۶۵۰ کیلوگرم گزارش شده است. رنگ خز این حیوان از قهوهای تیره تا روشن متغیر بوده و پوشش زمستانی آن ضخیمتر میشود.
محمدی نیز افزود: گوشهای کوچک و گرد، ناخنهای بلند و خمیده و پاهای قوی و عضلانی از ویژگیهای ظاهری این گونه است که با زندگی در مناطق کوهستانی سازگاری دارد.
وی درباره زیستگاه خرس قهوهای در کشور میگوید: این گونه عمدتاً در مناطق جنگلی خزری، جنگلهای ارسباران و زاگرس و همچنین علفزارهای مرتفع کوهستانی نزدیک جنگل و درههای پاییندست جنگل زندگی میکند، در استان ایلام نیز زیستگاههای کوهستانی و جنگلی زاگرس، یکی از محدودههای مهم حضور این گونه به شمار میرود.
محمدی در ادامه درباره وضعیت فعلی خرس قهوهای در استان ایلام بیان کرد: بر اساس رصد و پایشهای میدانی، از جمله استفاده از دوربینهای تلهای و مشاهده نمایههایی همچون ردپا، سرگین و سایر علائم، خوشبختانه حضور این گونه در زیستگاههای مهم استان مستند شده است.
این یعنی خرس قهوهای هنوز در طبیعت ایلام حضور دارد؛ اما «حضور داشتن» با «امن بودن» فاصله زیادی دارد.
ثبت تصویر یک خرس در دوربین تلهای، شاید برای یک طبیعتدوست خبر خوشی باشد؛ اما برای کارشناسان محیطزیست، هر تصویر در کنار یک سؤال مهم قرار میگیرد: آیا این زیستگاه در سالهای آینده نیز برای ادامه زندگی این گونه امن خواهد ماند؟
تخریب زیستگاه، تغییر کاربری اراضی، کاهش منابع غذایی، کاهش امنیت زیستگاه به دلیل ورود انسان و در نهایت شکار، از مهمترین تهدیدهایی است که بقای این گونه را تحت تأثیر قرار میدهد.
در کنار این موارد، تعارض خرس با دامداران و کشاورزان نیز میتواند شرایط را برای حیوان دشوارتر کند.
وقتی منابع غذایی طبیعی کاهش پیدا میکند، خرس ممکن است به محدوده دامها یا مناطق کشاورزی نزدیک شود. در چنین شرایطی اگر دامدار آموزش کافی برای مواجهه با حیوان نداشته باشد یا راهکارهای پیشگیری از خسارت در دسترس نباشد، احتمال شکلگیری تعارض افزایش پیدا میکند.
اما در سوی دیگر این ماجرا، شکار غیرمجاز قرار دارد؛ تهدیدی که میتواند در چند دقیقه، نتیجه سالها تلاش برای حفاظت از یک گونه را از بین ببرد.
برای یک شکارچی غیرمجاز، شلیک به یک خرس ممکن است فقط یک «شکار» باشد، اما برای طبیعت، حذف یک حلقه از زنجیرهای است که هزاران سال شکل گرفته است.
خرس قهوهای در طبیعت دشمن انسان نیست؛ اما حیوانی وحشی است و باید فاصله امن میان انسان و آن حفظ شود.
شکار، تعقیب، محاصره یا تلاش برای نزدیک شدن به این حیوان میتواند شرایط خطرناکی ایجاد کند.
در برخی موارد نیز حیوان ممکن است در دفاع از خود یا تولههایش واکنش نشان دهد؛ موضوعی که اهمیت آموزش جوامع محلی و افرادی را که در زیستگاههای خرس فعالیت دارند، دوچندان میکند.
دامداران، چوپانان، کشاورزان، کوهنوردان، گردشگران، مأموران دستگاههای اجرایی و حتی رانندگانی که از جادههای کوهستانی عبور میکنند، هر کدام میتوانند در حفاظت از این گونه نقش داشته باشند.
فصل جفتگیری خرس قهوهای در ایران معمولاً در اواخر بهار و اوایل تابستان است. پس از جفتگیری، پدیده لانهگزینی یا بارداری تأخیری رخ میدهد و تولهها معمولاً در زمستان و داخل لانه متولد میشوند.
تعداد تولهها معمولاً بین یک تا سه توله است و مادران به شدت از تولههای خود محافظت میکنند.
همین ویژگی میتواند یکی از خطرناکترین موقعیتها برای مواجهه انسان با خرس باشد؛ زیرا خرسی که احساس کند تولههایش در خطر هستند، ممکن است رفتاری کاملاً دفاعی از خود نشان دهد.
بنابراین اگر کسی در طبیعت با خرس یا تولههای آن مواجه شد، نزدیک شدن برای گرفتن عکس، فیلم یا تحریک حیوان میتواند هم جان انسان و هم جان حیوان را به خطر بیندازد.
رضایی نیز در گفت وگو با خبرنگار حادثه ایلام میگوید: من از کوهنوردان و گردشگران طبیعت ایلام هستم ، در بسیاری از موارد ما انسان ها هستیم که وارد حریم حیاتوحش میشویم
وی افزود: خیلی وقتها ما وارد حریم این حیوانات نایاب و ارزشمند میشویم؛ حیواناتی که گاهی برای حفظ خودشان یا بچههای کوچکشان به سمت افرادی که داخل منطقه زندگیشان هستند ورود میکنند.
رضایی ادامه داد: در اینجور مواقع بهتر است حتماً با محیطزیست تماس بگیرید، به یک جای امن پناه ببرید و از صدمه زدن به این گونه جانوری در حال انقراض اکیداً خودداری کنید.
وی بیان کرد: حفظ چرخه زیستمحیطی و حیاتوحش استان به بودن این حیوانات در طبیعت است، نه اینکه با شلیک گلوله این چرخه را نابود کنیم.
در نگاه اول شاید خرس قهوهای به دلیل جثه بزرگ و قدرت بدنی، گونهای شکستناپذیر به نظر برسد؛ اما واقعیت حیاتوحش چیز دیگری است.
حیوانی که برای پیدا کردن غذا مجبور میشود به جاده نزدیک شود، جانوری که به دلیل کاهش منابع غذایی وارد محدوده دامها میشود یا خرسی که برای پیدا کردن آب به مناطق انسانی نزدیک میشود، لزوماً «حیوان مهاجم» نیست؛ ممکن است نشانهای از فشاری باشد که بر زیستگاه او وارد شده است.
در واقع، هرچه زیستگاه طبیعی امنتر و منابع غذایی و آبی پایدارتر باشد، احتمال نزدیک شدن حیاتوحش به سکونتگاههای انسانی نیز کاهش پیدا میکند.
محیطزیست به تنهایی نمیتواند از خرسها حفاظت کند
حفاظت از خرس قهوهای فقط وظیفه محیطبان نیست.
محیطبان میتواند در کوهستان گشت بزند، دوربین تلهای نصب کند، ردپا و سرگین را پایش کند و با شکارچیان غیرمجاز برخورد کند؛ اما وقتی یک خرس وارد روستا، جاده یا محدوده دامداری میشود، اولین کسی که با آن مواجه میشود یک شهروند، راننده، دامدار یا گردشگر است.
در همین لحظه است که یک تصمیم چندثانیهای میتواند سرنوشت حیوان را تغییر دهد.
اگر خرس مشاهده شد، نزدیک شدن، تحریک کردن، تعقیب، محاصره یا تلاش برای کشتن آن راهحل نیست.
راه درست، حفظ فاصله، قرار گرفتن در نقطهای امن و اطلاعرسانی به محیطزیست است.
این موضوع بهخصوص برای دامداران و ساکنان مناطق کوهستانی اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که شناخت رفتار خرس و اطلاع از شیوه صحیح مواجهه با آن میتواند از بسیاری از درگیریها جلوگیری کند.
اینجاست یک تماس میتواند جان یک خرس را نجات دهد!!!!
حیاتوحش ایلام بخشی از سرمایه طبیعی این استان است؛ سرمایهای که اگر از بین برود، با اعتبار، بودجه یا پروژه عمرانی قابل بازگرداندن نیست.
خرس قهوهای نیز یکی از همین سرمایههاست؛ گونهای که هنوز در زیستگاههای مهم ایلام حضور دارد و ردپا و تصاویر ثبتشده آن نشان میدهد که طبیعت زاگرس هنوز برای این حیوان نفس میکشد.
اما ادامه این حضور به رفتار ما بستگی دارد، به رفتار شکارچی که باید بداند یک شلیک میتواند یک گونه را از بخشی از زیستگاهش حذف کند؛ به رفتار دامداری که باید بداند مواجهه درست با خرس میتواند از خسارت و درگیری جلوگیری کند؛ به رفتار گردشگری که باید بداند طبیعت، ملک شخصی انسان نیست؛ و به رفتار هر شهروندی که ممکن است روزی در جاده یا کوهستان با این حیوان روبهرو شود.
اگر خرس قهوهای را دیدیم، قهرمان ما کسی نیست که به سمتش سنگ یا گلوله پرتاب کند؛ قهرمان کسی است که فاصله را حفظ کند، جان خود و حیوان را به خطر نیندازد و موضوع را به محیطزیست اطلاع دهد.
چون زاگرس بدون حیاتوحش، فقط مجموعهای از کوهها و درختان نیست؛ طبیعت زمانی زنده است که همه حلقههایش کنار هم باقی بمانند.
و خرس قهوهای، یکی از همین حلقههای ارزشمند است؛ حلقهای که اگر امروز از زنجیره طبیعت ایلام حذف شود، فردا دیگر فرصتی برای بازگرداندنش نخواهیم داشت.
انتهای پیام/ امیر ملکی یکتا
